آشنایی با مگس میوه جالیز و خربزه؛ تهدید بزرگ محصولات جالیزی
مزارع جالیزی همیشه یکی از سودآورترین بخشهای کشاورزی کشور هستند. اما آفتی وجود دارد که میتواند در مدت کوتاهی، بخش زیادی از محصول خیار، هندوانه، طالبی یا کدو را از بین ببرد؛ مگسهای میوه جالیز. دو گونهی مهم این آفات در ایران شناخته شدهاند:
- مگس میوه خربزه (Bactrocera cucurbitae)
- مگس جالیز (Dacus ciliatus)
هر دو از خانوادهی Tephritidae بوده و در مناطق گرم و نیمهگرم کشور فعالیت زیادی دارند. در ادامه با روشهای شناسایی، خسارت و مهمتر از همه، راهکارهای کنترل بیولوژیک و غیرشیمیایی آنها آشنا میشویم.
ویژگیهای ظاهری مگس های میوه جالیز
مگس میوه خربزه حشرهای کوچک با طول حدود ۶ تا ۸ میلیمتر است. رنگ بدن آن زرد مایل به قهوهای بوده و بالها شفاف با خطوط قهوهای دارند. مگس جالیز کمی کوچکتر و روشنتر است، با نوارهای تیره روی قفس سینه و شکم. چشمها بزرگ و قرمز متالیک هستند. تخمها سفید و کشیده، لاروها کرمی و بدون پا بوده و درون میوهها زندگی میکنند، شفیره درون خاکتشکیل میشود. تفاوت اصلی دو گونه در الگوی خطوط روی بال و لکههای بدن است، اما خسارت ایجاد شده مشابه است.
پراکنش و میزبان مگس های میوه جالیز و خربزه
این مگسها در بیشتر مناطق جالیزی ایران از جمله استانهای خوزستان، فارس، بوشهر، هرمزگان، کرمان، سیستان و بلوچستان، خراسان جنوبی و حتی بخشهایی از اصفهان و یزد دیده میشوند.
میزبانهای اصلی آنها عبارتند از:
- طالبی و خربزه (Cucumis melo)
- هندوانه (Citrullus lanatus)
- کدو (Cucurbita spp.)
- خیار (Cucumis sativus)
گاهی نیز به میوههایی مانند بادمجان و گوجهفرنگی حمله میکنند، بهویژه در شرایط گرم و خشک.
خسارت مگس میوه جالیز
مادهی مگس میوه تخمهای خود را درون پوست میوهی در حال رشد میگذارد. پس از چند روز، لاروها از تخم خارج شده و داخل گوشت میوه تغذیه میکنند.
نتیجهی این تغذیه:
- نرم و له شدن بخش داخلی میوه
- ریزش زودرس میوهها
- غیرقابل فروش شدن محصول به دلیل کرمخوردگی
- کاهش بازارپسندی و از بین رفتن بخش زیادی از محصول
در مناطق آلوده، گاهی بیش از ۵۰ درصد محصول جالیز از بین میرود.
چرخه زندگی مگس میوه جالیز
این مگسها در شرایط گرم، نسلهای متعددی در سال دارند.
- تخمگذاری درون میوههای جوان انجام میشود.
- لاروها پس از رشد، از میوه خارج شده و در خاک زیر گیاه تبدیل به شفیره میشوند.
- از درون شفیره، حشرهی بالغ جدید بیرون آمده و دوباره تخمگذاری میکند.
دورهی زندگی بسته به دما بین ۱۸ تا ۳۰ روز طول میکشد.
بنابراین، در فصلهای گرم (اواخر بهار تا اوایل پاییز) جمعیت آفت بسیار زیاد میشود.
آفت مگس جالیز را چگونه کنترل کنیم؟
هدف از کنترل بیولوژیک این آفت، کاهش جمعیت بدون استفاده از سموم شیمیایی است تا هم محصول سالم بماند و هم دشمنان طبیعی و گردهافشانها آسیب نبینند. در ادامه مؤثرترین روشها را مرور میکنیم:
1- تلهگذاری با جلبکنندههای غذایی
یکی از موفقترین روشها استفاده از تلههای غذایی است. این تلهها ترکیبی از مواد غذایی تخمیری (مثل پروتئین هیدرولیزات یا جلبکنندههای مخصوص) و مایع کشنده هستند.
مگسهای بالغ بوی این مواد را از فاصله دور حس کرده و به داخل تله جذب میشوند.
انواع تلههای مناسب:
- تله مکفیل (McPhail)
- تله سراترپ (Ceratrap)
- بطریهای مخصوص تلهگذاری در مزارع
نکته کاربردی:
برای هر هکتار جالیز معمولاً نصب ۱۵ تا ۲۰ تله کافی است. تلهها باید از زمان تشکیل اولین میوهها در مزرعه نصب شوند.
2- استفاده از فرمونهای جنسی
مگسهای نر این گونهها توسط فرمونهای جنسی جذب میشوند. با استفاده از فرمونهای مخصوص جنس Bactrocera، میتوان تلههای فرمونی را در مزرعه نصب کرد تا حشرات نر را شکار کرده و از جفتگیری آنها جلوگیری شود.
تلههای مناسب:
- تله فرمونی دلتا (Delta trap)
- تله قیفی (Funnel Trap)
- تله سراترپ (Ceratrap)
📌 فرمونها معمولاً درون دیسپنسر (Dispenser) قرار میگیرند و تا حدود ۴ تا ۶ هفته ماندگاری دارند.
3- جمعآوری و نابودی میوههای آلوده
میوههای کرمخورده یا افتادهی روی زمین محل رشد لاروها هستند.
با جمعآوری روزانه و دفن عمیق (حداقل ۳۰ سانتیمتر) یا سوزاندن آنها میتوان چرخهی زندگی آفت را قطع کرد.
🔸 بهتر است این کار بهصورت گروهی و همزمان در کل منطقه انجام شود تا تأثیر بیشتری داشته باشد.
4- شخم و بیلزنی پاییزه
پس از برداشت محصول، انجام شخم عمیق و بیلزنی باعث میشود شفیرههای موجود در خاک در معرض نور آفتاب و شکارچیان طبیعی قرار گیرند و از بین بروند.
این کار یکی از سادهترین و مؤثرترین راهها برای کاهش جمعیت زمستانگذران است.
5- استفاده از پوشش توری یا مالچ
در مزارع کوچک یا کشتهای گلخانهای، میتوان از توری ضد حشره برای جلوگیری از ورود مگسهای بالغ استفاده کرد.
همچنین استفاده از مالچ پلاستیکی روی خاک مانع خروج مگسها از خاک و ورود به سطح مزرعه میشود.
6- کنترل زیستی با دشمنان طبیعی
در برخی مناطق جهان، از زنبورهای پارازیتوئید خانوادهی Braconidae مانند Opius fletcheri برای کنترل مگس جالیز استفاده میشود.
این زنبورها تخم خود را داخل لارو مگس میگذارند و باعث مرگ آن میشوند.
در ایران نیز امکان رهاسازی چنین زنبورهایی در مناطق آلوده در حال بررسی است.
در کنار آن، قارچهای بیمارگر حشرات نظیر Beauveria bassiana و Metarhizium anisopliae نیز میتوانند در خاک جمعیت شفیرهها را کاهش دهند.
7- مدیریت زراعی و پیشگیری
برای کاهش احتمال حملهی مگسها:
- تاریخ کشت را طوری تنظیم کنید که زمان میوهدهی با اوج جمعیت آفت همزمان نباشد.
- از کاشت مداوم جالیز در یک زمین خودداری کنید.
- در صورت امکان، مزارع جالیز جدید را دور از مزارع آلوده قبلی ایجاد کنید.
- بوتههای باقیمانده و بقایای گیاهی را پس از برداشت از بین ببرید.
8- روش ترکیبی؛ IPM یا مدیریت تلفیقی آفت
بهترین نتیجه زمانی بهدست میآید که چند روش بهصورت همزمان انجام شوند.
برای مثال:
- نصب تله فرمونی و غذایی از آغاز گلدهی
- جمعآوری میوههای آلوده
- شخم پاییزه پس از برداشت
- استفاده از مالچ در کشت بعدی
این ترکیب باعث کاهش قابلتوجه جمعیت آفت بدون نیاز به سموم شیمیایی میشود.
در صورت ضرورت؛ کنترل شیمیایی هدفمند
اگر جمعیت مگسها خیلی زیاد باشد، میتوان از طعمهپاشیهای موضعی استفاده کرد. در این روش محلول حاوی مقدار کمی سم (مثل اسپینوساد یا مالاتیون) همراه با پروتئین هیدرولیزات روی برگها یا نقاط خاص مزرعه پاشیده میشود.
این روش برخلاف سمپاشی کامل، آلودگی زیستمحیطی بسیار کمتری دارد و دشمنان طبیعی را حفظ میکند.
مدیریت تلفیقی (IPM) مگس میوه جالیز
برای دستیابی به کنترل پایدار، باید مجموعهای از روشها را با هم به کار گرفت:
- نصب تلههای فرمونی و غذایی برای پایش و شکار انبوه.
- حذف میوههای آلوده از مزرعه و دفن آنها در عمق بیش از ۵۰ سانتیمتر.
- انجام شخم سطحی پس از برداشت.
- استفاده از طعمهپاشی پروتئینی در زمان اوج پرواز.
- کاشت ارقام مقاوم یا زودرس در مناطقی با شیوع بالا.
- همکاری منطقهای بین کشاورزان برای اجرای همزمان برنامههای کنترل.
جمعبندی
مگس های میوه جالیز یکی از آفات کلیدی محصولات جالیزی در ایران و کشورهای گرمسیری است. خسارات مستقیم به میوهها، کاهش کیفیت بازار و افزایش هزینههای کنترل، لزوم توجه جدی به مدیریت تلفیقی و پایش مستمر آفت را دوچندان میکند. با رعایت این موارد، میتوان بدون نیاز به مصرف زیاد سموم، مزارع جالیز سالمتر و پربارتری داشت و محصولی باکیفیت برای بازار تولید کرد.
استفاده از تلههای فرمونی و غذایی، روشهای غیرشیمیایی و بهکارگیری اصول کشاورزی سالم بهترین و پایدارترین راه برای مهار این آفت است.